De werkelijkheid

2 januari 2019

Er zijn meer vragen dan antwoorden over de politieke situatie in Burundi, zeker nu ook mensenrechtenorganisaties het land verlaten en de Human Rights Council van de VN zijn kantoor in Burundi moest sluiten. In een Nederlands krantenartikel, naar het lijkt geschreven op basis van een BBC-bericht, werden onlangs mensenrechtenschendingen zoals martelpraktijken en politieke moorden vanuit een geheime gevangenis in een woonhuis genoemd in het Oost-Afrikaanse land. Het artikel werd gepubliceerd samen met een ongedateerde foto waarop een demonstrant wordt opgepakt bij een betoging tegen de president, in een open veld, door een politieman met ME-helm die recht in de camera kijkt. De berichtgeving betrof vooral informatie uit 2015 en 2016. Burundi wil ongezien blijven, was de strekking. De Burundese regering ontkent de beschuldigingen in het bericht van de BBC.

Het klopt dat de Burundese regering er momenteel alles aan doet om buitenlandse controleurs buiten de deur te houden. Hierover hebben we in 2018 via deze rubriek regelmatig bericht. De overheid wil geen enkele formele externe inmenging meer omdat het land in rust zou zijn en alleen Burundezen zelf hun eigen discussie kunnen voeren over het verleden. En zo werd de extern opgelegde en geleide ‘interne dialoog’ sinds 2015 regelmatig geboycot, werd VN-ers recent de deur gewezen en werd afstand genomen van het ICC in Den Haag. Inmiddels wordt overwogen om uit de East-African Community (EAC) te treden, een soort Brexit in een ander continent. Dit laatste omdat de huidige voorzitter van de EAC, Moussa Faki uit Chad, zich opstelt als beschermer van de voormalige Burundese president Pierre Buyoya, terwijl deze behoort tot de 17 personen tegen wie door Burundi een internationaal opsporingsbevel is uitgevaardigd in verband met hun vermeende betrokkenheid bij de dodelijke aanslag op de eerste Burundese Hutu-president Melchior Ndadaye op 21 oktober 1993. Ndadaye geldt als een Burundese held, die zich inspande voor democratie. Hij was de grondlegger van de partij Frodebu, destijds de grootste Hutu-partij. Zijn gewelddadige dood leidde tot de Burundese genocide. Buyoya is momenteel de Speciale Gezant van de Afrikaanse Unie (AU) in Mali.

Buitenlandse diplomaten die ervan werden beticht dat zij in 2015 vanuit Rwanda radiozenders tegen de Burundese president steunden werden met de nek aangekeken. Over martelpraktijken hoorde je anno 2018 in het dagelijkse leven in Burundi zelf niets, al is het best mogelijk natuurlijk dat deze voorkomen. De mislukte staatsgreep in 2015 staat de regeringspartij ongetwijfeld nog helder voor ogen en herhaling zal zij ten koste van veel willen voorkomen. Wanneer er op zoveel plaatsen in de wereld wordt gemarteld, zal dat in Burundi niet anders zijn, maar harde bewijzen, anders dan (meestal anonieme) getuigenissen, lijken er niet te zijn. In 2015 hadden de meeste Burundezen zeker de pest in, maar ze gingen niet ‘massaal de straat op’, zoals de Nederlandse krant meldde. Daarvoor zijn ze namelijk te bang: represailles van de kant van de Imbonerakure, de jongerengroepering van de machtspartij, werden wel degelijk gevreesd. Er waren zeker wel protesten en er vielen in een jaar tijd inderdaad ongeveer 400 doden (waar de VN-gegevens over meer dan duizend doden destijds nu vandaan komen weten we niet, want we hebben steeds de officiële VN-gegevens gevolgd) en inderdaad zijn in 2015 ca 400.000 mensen gevlucht. Later zijn er ook ca 26 doden gevallen bij aanvallen in het noorden en werd er in het centrum van het land een bar aangevallen met dodelijke slachtoffers als gevolg.

In het door de krant geciteerde rapport van Human Rights Watch lezen we de genoteerde aantallen slachtoffers niet. De expert die als informant voor de krant dient is sinds 2013 niet in Burundi geweest. Een genoteerde uitspraak van Zeid al-Hussein van de VN, die altijd zorgvuldig en tactisch zijn woorden koos, kunnen wij niet vinden (wie de bron kent vragen we om deze aan ons te melden). Er werd gewag gemaakt van aan banden gelegde culturele shows en dit gegeven klopt wel: het is het resultaat van de bepaling van de UNESCO, dat het bespelen van de drums tot cultureel erfgoed bestempelde. En zo kunnen we nog wel een en ander opmerken naar aanleiding van het artikel.

Maar zeker is dat er nog steeds mensen verdwijnen en Burundezen zijn terecht bang voor acties van de partij CNDD-FDD en de Imbonerakure en veel gevluchte mensen durven niet terug te keren. Het is een enorm probleem. Toch is het anders dan in Rwanda, waar de dictatuur veel heftiger is en mensen niet eens hardop durven praten bij wijze van spreken. En het is anders dan in Oost-Congo, waar je momenteel eigenlijk niet eens over straat zou moeten lopen als je redelijk zeker wilt zijn dat je ook weer levend terugkomt. In Burundi zijn er gebieden waar het minder veilig is dan in andere gebieden. De noordelijke streek nabij de grens met Congo is bijvoorbeeld een gevaarlijker gebied (heel arm en dus crimineel én invloed van Congo) en bepaalde wijken in Bujumbura kan je beter ook mijden. De invloeden van Rwanda, Congo en Burundi onderling zijn nog altijd heftig en niet amusant. En ongetwijfeld wordt er dus onzichtbaar gemoord en gemarteld. Vertel een Burundees over Fortuyn en Van Gogh en hij gelooft niet dat er in Nederland zo weinig politieke moorden zijn geweest.

In Bujumbura kijkt men hoopvol naar 2020, als er een nieuwe president gaat worden gekozen, want iedereen gelooft nu echt dat er een andere president zal komen (tamelijk uniek in sub-Sahara Afrika). Niet dat iedere Burundees de huidige Nkurunziza slecht vindt, integendeel. Hij richt zich vooral op landbouwbeleid ten behoeve van economisch herstel en wordt door een groot deel van de 90% keuterboertjes wel gewaardeerd (zij worden gedwongen te waarderen, zegt de buitenlandse pers). De problemen vind je meest in de stad. De nieuwe president zal hoogstwaarschijnlijk van dezelfde partij zijn en er zal ook wel worden gevochten voor het zover is. Of studenten zoals in 2015 durven protesteren voor meer democratie is de vraag, want die zijn toen nogal drastisch afgestraft. Misschien was het een lumineuze set van de overheid om alvast van hoofdstad te wisselen: sinds vorige week is niet Bujumbura maar Gitega de hoofdstad. Gitega is een kleine arme stad in het midden van het land, zonder universiteit, maar vooral veel overzichtelijker dan Bujumbura. En het was voor de kolonisatie de hoofdstad van het koninkrijk. Dit is een tendens die steeds vaker opvalt, dat president Nkurunziza het land lijkt in te richten als het vroegere koninkrijk. Bujumbura is als stad gesticht door de kolonisator en laat hij nu links liggen. De invloed vanuit de grote stad weert hij. En net als de vroegere koning houdt hij buitenlanders liefst buiten de deur. Het ICC verlaten hoort daar ook bij, maar stond niet op zichzelf omdat verschillende Afrikaanse landen hun vertrek voorbereidden.

We willen en mogen niet naïef zijn: waar mensenrechten worden geschonden moet worden ingegrepen (had de VN dat in 1993 en 1994 maar gedaan!) en een overheid die mensenrechten niet garandeert moet worden bestreden. De vraag is hoe. Vanuit Kennis zonder Grenzen houden we ons ver van de politiek. Wel stellen we honderden vragen aan mensen uit de te kleine middenklasse en de grote onderste bevolkingslaag, die via het werk ons pad kruisen. Dat Burundi de bijzonderheid heeft dat er geen vrouwenbesnijdenis plaatsvindt (na vele vragen lijkt dit een werkelijkheid), dat de mensen beleefd en aardig zijn en dat het omgaan met tegenslag een klassiek thema is dat velen niet uit het lood brengt, zijn ook relevante gegevens. Burundezen zijn gemiddeld genomen psychische evenwichtskunstenaars en steunen elkaar. Met één gedateerd artikel in een krant krijgen we de werkelijkheid nog niet te zien. Maar de handelwijze van de Burundese regering is binnen een internationaal gewenst controlesysteem echt niet goed te praten. Dat is ook een werkelijkheid.

Eind november 2018 presenteerde het Instituut voor Statistiek en Economische Studies in Burundi nog een andere werkelijkheid: 56 procent van de Burundese kinderen leidt aan chronische ondervoeding.

Verantwoording:
De informatie die is gebruikt voor dit bericht van Kennis zonder Grenzen is verkregen van openbare media en van bekenden uit Burundi en Nederland.

Voor geïnteresseerden is het artikel hieronder te vinden:
https://journa.com/article/sMdSi0yJIIx5_0fIp93VfvggeD4DJkeQhDu25Bi00iY