14 mei 2015
Het is 13.15 uur.

Terwijl de komende nacht als Nacht van de vluchteling in Nederland velen op de been zal brengen, lopen in Bujumbura mensen angstig en onzeker of juist niet rond, d.w.z. ze vluchten het land uit (we lezen dat er al meer dan 50.000 mensen zijn gevlucht) of blijven binnen. Gisteren 13 mei 2015 heeft de in februari van dit jaar ontslagen chef van de inlichtingendienst generaal Godefroid Niyombare gemeld, dat er een staatsgreep is gepleegd in Burundi. Hij zou zijn aangewezen om een overgangsregering te leiden die de aanstaande verkiezingen democratisch zou laten doorgaan. Enkele particuliere radiostations, in de afgelopen weken gesloten door de politie, werden weer geopend. Pierre Nkurunziza verbleef in Tanzania voor overleg over de onrust in Burundi met de East African Community (EAC) en wilde direct terugkeren, maar Niyombare had vliegveld en grenzen laten sluiten. Nkurunziza meldde via sociale media dat de macht niet was overgenomen, dus dat hij niet was afgezet als president. Maar er werd in Burundi op straat gefeest door putschisten. En geschoten door loyalisten. Bevolking en journalisten wisten niet waar ze aan toe waren.
In de afgelopen nacht zijn minstens twee particuliere radiozenders weer dichtgegaan, dat wil zeggen aangevallen door (deze keer) militairen en vernield of verbrand. De nationale zender zou nog in handen zijn van de loyalisten en laat, naast een enkel bericht namens Nkurunziza, alleen religieuze liederen horen.
Daarna kwam het nieuws dat het leger in onderlinge strijd is geraakt. Vanuit Bujumbura kwam uit de eerste hand onder andere het volgende bericht:
‘… We werden rond 4 uur vanochtend gewekt door enorm vuurgevecht van schoten en bommen. Vanuit ons raam zagen we niet veel meer dan rookwolken in de buurt van het meer. Een kennis belde dat er enorm werd gevochten rond mediagebouwen, vlak bij hem, hij zat inmiddels te schuilen in de badkamer…’
En dan om 12 uur:
‘…Het is doodstil in Bujumbura, je hoort alleen vogels prachtig zingen. Heel af en toe klinken er in de verte nog wat schoten, maar veel minder dan vanochtend vroeg…’
Kort na 13 uur meldt de BBC dat de nationale zender niet meer in de lucht is.

Momenteel is niet bekend waar Nkurunziza zich bevindt. Wat wel duidelijk is, is dat de onderhandelingen over de situatie, tussen legerchef en loyalist generaal Prime Niyongabo en minister van Defensie en putschist generaal Pontien Gaciyubwenge, zijn mislukt. In media verschijnen nu ook officiële berichten dat de Coup d’État is mislukt. De onrust wordt daar niet minder door. Het vliegveld is juist weer opengegaan, wat volgens de BBC betekent dat het in handen is van aanhangers van Nkurunziza, terwijl lokaal wordt gemeld dat het in handen is van Niyombare’s aanhangers.

Bij het vormen van de democratie is destijds met hulp van Nelson Mandela onder andere gesteld dat het leger voor 50% uit Hutu’s en 50% uit Tutsi’s zou bestaan. Om dit te realiseren werd ook het rebellenleger opgenomen in het nationale leger. Het leger had veel meer dan de politie een neutrale positie behouden. De bevolking respecteerde de soldaten ook meer dan de politieambtenaren, die als partijdig en corrupt werden beschreven. De melding dat het leger nu onderling slaags is geraakt, is heel slecht nieuws.

De verkiezingen, in Burundi gepland in 2015, worden gevolgd door verkiezingen in DR Congo in 2016 en in Rwanda in 2017. De andere regeringsleiders zullen heel goed kijken hoe het in Burundi gaat, vooral omdat de postkoloniale Afrikaanse democratieën toch niet zo lijken op de Europese democratieën die als voorbeeld waren gegeven. Hun regeringsleiders leiden nogal eens aan het “Big Man syndroom”: eenzijdige macht in plaats van een meerpartijenstelsel, wat de machthebbers dichtbij het relatief schaarse kapitaal houdt. Na de koloniale tijd is het traditionele Afrikaanse politieke model, dat was gebaseerd op de Ubuntu-filosofie, verloren gegaan. Deze filosofie stelt ‘ik ben omdat wij zijn’, waarbij ‘wij’ verwijst naar de gemeenschap. Bij de democratisering van Afrika werd veel meer het westerse individualisme geïntroduceerd, waardoor samenspraak van koningen, dorpshoofden en -raden en daarmee pluriform groepsbelang en evenwichtigheid verloren ging.

In Burundi was de politieke discussie niet meer een discussie tussen Hutu’s en Tutsi’s, maar meer tussen Hutu’s onderling geworden. Er zijn partijen die meer Hutu-aanhangers hebben en partijen die meer Tutsi-aanhangers hebben, maar ze zijn toch vooral gemêleerd. In vergelijking met de direct omringende landen toonde Burundi het sterkst een cultuur van veerkracht en dialoog, een mentaliteit waar je in kon geloven. Sommige media noemden zelfs dat Burundi, in de afgelopen weken van protest, het bewijs was dat een ‘Sub-Sahariaanse Lente’ op komst was, om de macht van die ene partij en die ene Big Man te doorbreken. De partij en de man die ervoor zorgden dat mensenrechtenactivisten werden opgepakt, dat radiozenders werden gesloten en dat het kapitaal maar één richting op ging, namelijk niet naar de lege borden van de arme meerderheid van de inwoners. Het verzet gaf hoop en stond los van de vroegere postkoloniale etnische conflicten. De strategische fout die de oppositiepartijen in 2010 maakten door uit protest te verdwijnen, zou in 2015 worden rechtgezet en eindigen in een echt meerpartijenstelsel. Hoe treurig dat dit alles nu verloren lijkt te gaan: wat een risico’s, wat een kapitaalvernietiging en wat een menselijk leed. Blijft het zo stil als om 12 uur, of was dat de stilte voor de volgende storm? Oorlog is niet te winnen, alleen maar te verliezen.

Verantwoording:
De informatie die is gebruikt voor dit bericht van Kennis zonder Grenzen is verkregen van openbare media en van bekenden uit Burundi. De foto dateert van ver voor de huidige situatie.