21 juli 2015
Het is 12.30 uur.

We ontvangen net het volgende bericht uit Burundi: ‘Je viens de déposer mon bulletin de vote dans l’urne. Ça se passe tranquillement bien malgré le grand bruit des opposants. Nous avons 4 candidats aux élections présidentielles. Ce nombre est suffisant pour un vote démocratique.’ Een andere denkwijze dan we in Nederland gewoon zijn. Bovendien spreken de media van zeven kandidaten in plaats van vier. Werkelijk inzicht is niet te krijgen.

Wat is democratie? Is het de mogelijkheid één van vier namen op een stembiljet aan te kruisen? Te weten hoeveel kandidaten er echt zijn? Kandidaten die hun plannen hebben kunnen uitleggen? Vrije media die hier een discussie ter bewustwording over konden voeren? Er zijn over democratie boeken volgeschreven en terecht. Het is onmogelijk om hieruit in de gegeven Burundese context een passage te vinden die past op hoe ‘democratie’ in Burundi is. Het woord dat we gebruiken voor de bestuursvorm betekende in het Grieks letterlijk ‘volksheerschappij’. Het volk stemt zelf over de wetten, zoals in het oude Athene, of het volk verkiest vertegenwoordigers die de wetten maken, zoals in België en Nederland. In een democratie is de bevolking als geheel de baas en is alle autoriteit gebaseerd op de instemming van het volk. Een theoretisch gelijkheidsideaal, in lijn met het eerste artikel van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Meningen tellen om wetten te maken en beslissingen te nemen. Het implementeren van die theorie in de politieke praktijk is vaak niet eenvoudig. Zakaria stelt dat in West-Europa de rechtsstaat en de bescherming van vrijheid voorafging aan verkiezingen waarbij het grootste deel van de bevolking was betrokken, waardoor een liberale democratie kon ontstaan. In landen waar deze bescherming ontbreekt, is de kans groot dat er een onvrije democratie ontstaat. Abraham Lincoln gaf als definitie: Regering van het volk, door het volk, voor het volk. Karl Popper stelde: Een regering waar we zonder bloedvergieten van af kunnen, bijvoorbeeld via algemene verkiezingen; dat wil zeggen, de maatschappelijke instellingen leveren middelen waarmee de heersers kunnen worden afgezet door de overheersten, en de sociale tradities waarborgen dat deze instellingen niet eenvoudig door de machthebbers zijn te vernietigen. Hoe dan ook gaat democratie over het maken van regels door het volk, waardoor het mogelijk wordt om eerlijke, min of meer voorspelbare beslissingen over individuele rechten te nemen.

Of er nu sprake is van directe democratie, representatieve of parlementaire democratie, particratie of en combinatie van deze vormen, er zal altijd de garantie moeten zijn van vrije verkiezingen. Scheiding der machten, dus het oordelen over individuele toepassingen van wetten door anderen dan degenen die de wetten vaststellen voor het volk als afvaardiging of wetgevende macht, is een garantie op een eerlijke verdeling van de middelen in een samenleving. Een belangrijk kenmerk van een democratie is dat er uiteenlopende waarborgen bestaan tegen een ongezonde machtsconcentratie. Wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht kunnen worden onderscheiden. Dit staat bekend als de trias politica. De wetgevende macht wordt meestal gevormd door het parlement. De uitvoerende macht wordt gevormd door de regering die de wetten ten uitvoer brengt in beleid. De rechterlijke macht moet de andere twee machten in evenwicht houden. Ze krijgt hiervoor een zeer onafhankelijke positie. Vrijheid van pers is een andere garantie. De pers wordt in democratische landen soms wel de vierde macht of vijfde macht genoemd vanwege haar cruciale rol bij het informeren van de burgers. In sommige communistische geregeerde landen gebruikt(e) men het begrip democratie in de officiële naam van enkele landen, zoals de Duitse Democratische Republiek en de Democratische Volksrepubliek Korea. Als er al verkiezingen waren, werden deze in andere landen echter niet beschouwd als vrije verkiezingen. Soms werden verkiezingen uitgelegd als een bedreiging, niet voor de leiders maar voor het volk. Bij verkiezingen hebben sommige individuen met slechte bedoelingen de mogelijkheid om zich kandidaat te stellen. Als deze kandidaat onverhoopt het volk achter zich krijgt en zo de macht grijpt kan hij het bestuur omverwerpen en alleenheersen in het nadeel van het volk.

Kritiek op democratie is er ook. Zo was Plato tegenstander van de democratie, omdat democratie volgens hem leidt tot dictatuur. In plaats daarvan stelde hij een regering van een verlichte filosoof-koning voor. Bovendien vinden sommigen dat een democratie niet voldoende de rechten van burgers kan garanderen. Een meerderheid van de bevolking kan immers instemmen met het schenden van die rechten. John Stuart Mill waarschuwde ook voor een ‘Tirannie van de Meerderheid’. Vaak wordt de machtsovername in Duitsland door Hitler gebruikt als voorbeeld van de gevaren van democratie. Hij kreeg via intimidatie van het parlement dictatoriale bevoegdheden. Ook zijn er stromingen die stellen dat democratie leidt tot anarchie. Verder menen sommigen dat het volk simpelweg te dom is om te regeren, en dat het bestuur beter overgelaten kan worden aan mensen die er verstand van hebben in plaats van de massa te laten regeren. Ook op religieus gebied zijn er uitspraken gedaan tegen de democratie. Nog een andere kritiek is dat er een overvloed aan democratie kan ontstaan die door sommigen als nadelig wordt gezien. De macht van de kiezer zou dan te ver doorgeschoten zijn en juist dit teveel aan democratie zou de democratie in diskrediet brengen. Een voorbeeld hiervoor wordt gezien als de staat Californië in de Verenigde Staten, waar burgemeesters, politiechefs en gouverneurs direct worden gekozen. Bovendien kan elke burger zelf een wetsvoorstel indienen, een wetswijziging voorstellen en zelfs een referendum uitschrijven om een bestuurder naar huis te sturen (een vorm van directe democratie, als je genoeg geld hebt voor propaganda). Dit kan tot gevolg hebben dat bestuurders constant bezig zijn met hun eigen populariteit en geen impopulaire keuzes meer durven te maken, ook al kunnen die van essentieel belang zijn. Een gevolg is dat er vooral beslissingen worden genomen met effect op de korte termijn, om zodoende de publieke opinie te kunnen beïnvloeden. Een ander nadelig gevolg heeft te maken met het feit dat bij een referendum geen rekening hoeft worden te gehouden met afwegingen die bestuurders wel moeten maken. Er hoeft immers alleen maar ‘voor’ of ‘tegen’ gestemd te worden. Dit zou een van de belangrijkste redenen zijn dat veel Amerikaanse staten torenhoge schulden hebben opgebouwd. Winston Churchill zei tegen critici van de democratie: ‘Democracy is the worst form of government except for all those others that have been tried.’ (Democratie is de slechtste regeringsvorm, op alle andere methoden die al geprobeerd zijn na). Hij was zelf ook geen onverdeeld voorstander gelet op zijn uitspraak: ‘The best argument against democracy is a five-minute conversation with the average voter’. (Het beste argument tegen democratie is een gesprek van vijf minuten met de gemiddelde kiezer.)

Volgens Hans-Hermann Hoppe in zijn boek Democracy, The God that failed zijn democratie en mensenrechten nauw met elkaar verbonden. Democratie dient zich te beperken tot die onderwerpen die in de contractuele relatie van het individu met de maatschappij zijn overeengekomen. Bij gebrek aan een expliciet sociaal contract worden de genomen beslissingen door een individu vaak gezien als een schending van wat deze persoon meent dat de contractuele relatie is. Vandaar zijn definitie van democratie: ‘Democratie is twee wolven en een schaap die beslissen wat ze vanmiddag gaan eten’. In een land met meer dan vijftig procent ondervoeding kiezen mensen makkelijk voor de avocado op de korte termijn, die zonder dat ze het weten is betaald vanuit het buitenland. Dat de financiële bijstand, via de Burundese regering, door andere landen nu wordt gestaakt omdat het democratische proces niet correct verloopt, is een voorlopig onzichtbaar gebaar. Zelfverrijking door de machtigen door corruptie zou er deels door kunnen worden teruggedrongen. De democratie in de samenlevingen in de heuvels zou het beste los kunnen staan van de landsdemocratie, omdat de regels en rechten in de heuvels op kleinschalig niveau controleerbaar zijn en zijn gebaseerd op de gelijkheid en scheiding der machten die wenselijk is. Over het beschikbare eten valt alsnog niet te stemmen als het er niet is. Kleinschalige ontwikkelingsprojecten gericht op versterking van kleine gemeenschappen houden wat ons betreft recht van bestaan.

Verantwoording:
De informatie die is gebruikt voor dit bericht van Kennis zonder Grenzen is verkregen van openbare media en van bekenden uit Burundi.