14 maart 2016

Elke Afrikaan kent het begrip Ubuntu, dat verschillende betekenissen kent: de relatie tussen mensen, een eenheid zijn als mensheid, menselijkheid als ethisch principe in de samenleving, verbinding, samen iets bereiken. Van humanistische filosofie tot religieus concept, Ubuntu staat zowel voor verbindend leiderschap als voor consensus. Nelson Mandela werd wel gezien als de personificatie van Ubuntu. Hij legde eens uit dat een reiziger die in een hem onbekend dorp gaat rusten, van de dorpelingen eten en drinken krijgt. Een universele waarheid noemde hij het, een way of life, maar ook respect, elkaar helpen en delen. De Wereldbank, opgericht in 1944, zou kunnen worden gezien als de institutionalisering hiervan, ware het niet dat de internationale bank een aantal beleidswijzigingen doormaakte in de loop der jaren, vaak toch vooral gebaseerd op economische principes, die leidden tot kritiek. Van het bevorderen van de Europese opbouw na de Tweede Wereldoorlog, wat deels werd overgenomen door het Marshallplan (1947), verlegde de Wereldbank het streven naar de economische ontwikkeling van ontwikkelingslanden. Geleidelijk aan leek hierbij kapitalisme tegenover democratie te komen staan, maar rond 1970 werden maatschappelijke hervormingen en armoedebestrijding de eerste doelen. De meeste projecten hierbij liepen echter niet goed. Toen bovendien door de schuldencrisis veel arme landen hun schulden niet meer konden betalen, startte de Wereldbank structurele aanpassingsprogramma’s en verplichtte die landen tot minder sociale uitgaven. Dit leidde rond 1995 uiteindelijk tot kritiek en tot de wens om een brede (niet louter economische) aanpak van armoedebestrijding voorop te zetten in het beleid. Later werden de millenniumdoelstellingen voor de Wereldbank hierbij richtingbepalend. Maar het kapitalisme en het proces van globalisering bleven bepalend in de wereld. Inmiddels was bijvoorbeeld in 1995 de Wereldhandelsorganisatie opgericht. Er ontstond een tegenbeweging die antiglobalisme werd genoemd, maar vanwege de te negatieve klank later werd omgedoopt tot andersglobalisme, waarbij o.a. milieu, derde wereld en vakbondsrechten naar de voorgrond werden gehaald. De andersglobaliseringsbeweging bestaat uit heterogene politieke en maatschappelijke stromingen en kent geen overkoepelend bestuur. Er zijn enkele conferenties georganiseerd, maar de laatste jaren is er weinig nieuws. De kreet ‘Think global, act local’ is aan het andersglobalisme verbonden.

Een andersglobalistische auteur is de Canadese Naomi Klein, bekend van bijvoorbeeld haar boek De shockdoctrine, de opkomst van het rampenkapitalisme uit 2007. Na natuurrampen, oorlogen en andere ellende krijgen bevolkingen economische hervormingen, privatiseringen e.d. opgelegd, terwijl ze nog in shock zijn en niet bezig zijn met politiek maar met overleven. Klein noemt dit een nieuwe vorm van kolonialisme. De vrije markt als enig juist principe, ten koste van gedesoriënteerde bevolkingen, wordt door haar bestreden. Bedrijven hebben geleerd te profiteren van rampen, terwijl grote bevolkingsgroepen werkeloos of met een steeds kleiner inkomen achterblijven, stelt zij. Haar conclusie is dat economische instituties zoals de Wereldbank en het IMF (gericht op monetaire samenwerking, stabiele wisselkoersen en tijdelijke financiële hulp voor landen met tekorten op de betalingsbalans) met hun beleid het model van de shockdoctrine ten onrechte aanmoedigen.

De Wereldbank heeft een organisatie met vijf afdelingen. Er is een afdeling voor het verstrekken van leningen aan middeninkomenslanden (IBRD) en een afdeling voor leningen aan de allerarmste landen (IDA). Middeninkomenslanden kiezen steeds vaker voor leningen op de kapitaalmarkt, omdat daar geen belemmerende voorwaarden aan zijn verbonden. Omdat de IBRD deels de IDA financiert, heeft dit gevolgen voor de armere landen. De afdeling IFC is minder bekend en investeert in de private sector in ontwikkelingslanden. De afdeling MIGA bevordert buitenlandse investeringen in ontwikkelingslanden door middel van garanties aan investeerders voor niet-commerciële risico’s zoals burgeroorlog of onteigening. Voor geschillenbeslechting tussen buitenlandse investeerders en ontwikkelingslanden bestaat de afdeling ICSID. De Wereldbank wordt wel gezien als het kennis- en adviescentrum op het gebied van ontwikkelingsvraagstukken en publiceert jaarlijks het World Development Report, maar is als zodanig niet onomstreden.

Kapitalisme is niet hetzelfde als democratie. Er bestaan vele definities van het begrip kapitalisme, wat zowel kan staan voor een economisch als voor een politiek stelsel, een wereldbeschouwing, of de morele gedachtegang dat ieder mens recht heeft op zijn eigen leven en op de voortbrengselen van zijn arbeid. Als het gaat om het oplossen van armoede en andere wereldproblemen lijkt kapitalisme een beperkt begrip en eenzijdig, en instituties stoeien daarmee. De Wereldbank en het andersglobalisme streven hetzelfde na als Ubuntu: menselijkheid als ethisch principe in de samenleving, verbinding, samen iets bereiken, respect, elkaar helpen en delen. Het is desondanks nog niet erg gelukt. In een land als Burundi met een kleine nog altijd gebrekkig georganiseerde en weinig machtige middenklasse lijkt er bovendien weinig kans op democratie te bestaan. De shockdoctrine lijkt chronisch van kracht en het zelfgevoel van de machtigen overheerst en leidt tot een groot verschil tussen arm en rijk en gevaar, waardoor er zelfs van een oppervlakkige democratie geen sprake is. De ene arme geeft de andere arme wel te eten, maar de rijke eet alleen. Hand in hand zou de bevolking het land wel omhoog kunnen werken, ook economisch, wat een basis zou vormen om het ontstaan van shock na shock te stoppen. Hoewel het wel in de oude Burundese cultuur zit om elkaar te respecteren en voor elkaar te zorgen, lijkt het bijna onmogelijk om zonder internationaal militair ingrijpen een zinvol politiek-humanitair beleid tot stand te brengen. Nu zijn er nog steeds natuurrampen die het internationale nieuws niet halen. Hele woongebieden worden weggespoeld met heel veel menselijk leed. Geweer en granaat zijn dagelijkse tegenstanders van Ubuntu. Al is het nu niet dagelijks, je weet nooit waar en wanneer er wordt geschoten of er iets ontploft. Wat we zo goed mogelijk kunnen voortzetten is humanitaire hulp op grotere en kleinere schaal. Maar het beschikbaar gestelde internationale noodhulpbudget voor de Burundese vluchtelingen in Tanzania en elders is nog geen 10% van wat er nodig is en de UNHCR zit met de handen in het haar. Voor buitenlanders is een inreisvisum voor Burundi moeilijker te verkrijgen dan in het verleden. Onlangs hebben de Burundese autoriteiten bovendien bekendgemaakt dat alle buitenlanders in Burundi zich volgens een opgelegd tijdschema moeten laten registreren bij de Vreemdelingenpolitie (PAFE). Het maakt het voor NGO’s niet eenvoudiger om in het land actief te blijven. Niet alleen een internationale militaire vredesmissie wordt geweerd, ook humanitaire hulp in Burundi, groot- of kleinschalig, wordt moeilijker te realiseren. De weg naar een eerlijke samenleving kent grote hindernissen en wie niet zoekt naar uit ervaringen opgedane wijsheid, hoe klein ook, kan geen stap meer zetten. Net als de Burundese burgers.

KzG blijft Burundese burgers steunen. Heel concreet wordt bijvoorbeeld de bevolking van Mageyo gesteund in het viskweekproject, dat de afrondende fase is ingegaan en daarna zelfvoorzienend zal zijn. Dit levert banen, inkomsten en eten op. Een kleinschalig project op basis van wijsheid, kennisoverdracht en Ubuntu.

Verantwoording:
De informatie die is gebruikt voor dit bericht van Kennis zonder Grenzen is verkregen van openbare media en van bekenden uit Burundi, Rwanda en Congo. De foto is overgenomen van de UNHCR.