18 mei 2018

DEEL 1:
Net na kwart over 2 vannacht kwamen de volgende voorlopige cijfers, waarin niet alle regio’s zijn terug te vinden, via de app:

Bujumbura: tegen 57% en voor 40% (hoofdstad)
Muyinga: voor 81% en tegen 15%
Kirundo: tegen 42% en voor 40%
Ngozi: voor 63% en tegen 22%
Mwaro: tegen 55% en voor 42%
Bururi: tegen 67% en voor 32%
Kayanza: voor 78% en tegen 19%
Muramvya: voor 51% en tegen 47%
Karuzi: voor 80% en tegen 16%
Makamba: voor 68% en tegen 31%
Rural: tegen 49% en voor 48%
Gitega: voor 59% en tegen 37%
Bubanza: voor 57% en tegen 38%
Mwaro: tegen 55% en voor 42%
Cibitoke: voor 93% en tegen 5% (waar pas 26 mensen zijn vermoord)

Het is opvallend, uiteraard, dat er niet unisono voor de wetswijziging met alle consequenties is gestemd. Omdat de cijfers nog niet definitief en volledig zijn, kom ik er later nog op terug. Hoe betrouwbaar de nu gegeven cijfers zijn, kan ik niet zeggen. Op het Burundese internet zijn Burundese gegevens over het referendum nauwelijks te vinden en is Reuters niet te lezen.

Gisteren hoorde ik mensen na afloop van de stemmingen zeggen dat ‘het goed was afgelopen’. Het was geen cynisme over het verwachte ‘ja’, het was trots over het geweldloze gedrag van de Burundese bevolking. Nu spreek ik iemand die niet deze trots, maar enorme opluchting uitstraalt. Ik vertel hem over de voorlopige cijfers, het ‘nee’, in de hoofdstad. Zijn opluchting verandert in verbazing, misschien zelfs wel schrik, want wat zal dit dan weer voor gevolgen hebben?

DEEL 2:
Om 10 uur vanochtend waren de voorlopige cijfers over Bujumbura anders: voor 51% en tegen 46%. En daarna werd het nog anders: voor 53% en tegen 44%. Nog steeds niet-officiële cijfers, maar wel met een stempel van de kiescommissie van Bujumbura erop.

DEEL 3:
Om kwart voor 5 kwamen de officiële cijfers. Die zal ik niet allemaal weer noteren, maar laat ik even Kirundo als voorbeeld nemen: Officieel is daar nu 83% voor, dat wil zeggen meer dan het dubbele vergeleken met de niet-officiële uitslag. Waar het landelijke percentage voorstemmers eerst net boven de 50 leek te liggen, is dit nu ruim 73%. En hoofdstad Bujumbura zou met 53% voorstanders dus niet een tegenstemmend bolwerk zijn gebleken.

De mensen die ik vandaag sprak over het referendum, ook voordat de uitslag officieel bekend was gemaakt, waren erg blij dat het allemaal zo vredig was verlopen. Zij hadden allemaal ongeveer de volgende redenatie.
– Ja, het zou juist zijn als we tegen de nieuwe grondwet stemden, want het is geen democratie om een autocratie te helpen opbouwen of in stand te houden. Maar dit is Europa niet.
– Tegen repressie is weinig te doen en je moet altijd uitkijken voor geweld.
– Ach, we kunnen er toch niets aan doen zonder dat er bloed vloeit.
– Het maakt trouwens niet uit wat je stemt, de telling is geen telling, we wisten gewoon de uitslag al. Jij toch ook?
– In Bujumbura zitten meer intellectuelen en die zijn tegen, dat is goed maar riskant.
– In het binnenland zijn de mensen helemaal niet opgeleid of geïnformeerd, en de president geeft ze af en toe wat te eten, dus die stemmen wel op hem. Zij weten niet waar ze op stemmen, alleen dat ze het moeten doen omdat de milities van de partij ze dat nogal ruw duidelijk kunnen maken.
– Als je niet gaat stemmen, krijg je problemen bij wegblokkades, bij de grens, je krijgt geen paspoort, je kan worden gemolesteerd, en je kan ook de gevangenis indraaien. Daarom hebben we een stempas die je altijd bij je moet hebben. Kijk maar, hier staat de stempel dat ik heb gestemd.
– Ach, het is nu eenmaal zo. Laat die president maar zitten, als de sociale situatie nu maar eens verandert.
Waarop ik natuurlijk zei:
– Wij doen het andersom. Met een stemming kiezen wij voor de persoon die volgens ons de sociale situatie het beste kan regelen.
Met dit antwoord:
– Maar we hebben God, dat mogen we niet vergeten. We moeten er vanuit gaan dat God de president helpt om de sociale situatie te verbeteren.

Met de nieuwe grondwet worden verder niet alleen de volksvertegenwoordigingsquota aangetast, zoals in het Akkoord van Arusha in 2000 als grondwetsbasis was vastgelegd, ook kan de president in de toekomst zijn eigen vice-president en de Eerste Minister aanwijzen. Daar komt geen volksstem meer aan te pas. In 2015 keek de wereld kritisch naar het derde presidentiële mandaat. Maar Toen was er ook al sprake van verdeeldheid tussen het Westen, Rusland en China, en de Afrikaanse landen. Het Westen schortte een deel van de hulp aan de Burundese overheid op, wat leidde tot minder diplomatieke ruimte om de situatie in Burundi te beïnvloeden. Nu wordt gehoopt op een sterkere rol voor de Afrikaanse landen. De Afrikaanse Unie beschouwt de herziening formeel als een stap achteruit en vroeg bemiddelaar Oeganda om meer te doen om verdere destabilisatie te vermijden. Resultaten hiervan zijn nog niet zichtbaar.

Een vriend meldde me later droog: Nee was het beste geweest. Het was dezelfde vriend die er vooraf zeker van was geweest dat er geen onlusten zouden komen op 17 mei. Hij is een man die meent dat Burundi 2 jaar ‘op slot’ moet, zodat er een interne economie op gang moet en kan komen. Het is de vraag of dit een realistische gedachte is, want Burundi is vooral … heel erg arm. Voor morgenochtend is een manifestatie in Bujumbura voorspeld van mensen uit het binnenland, die aan Bujumbura willen laten zien dat ze gewonnen hebben en met velen zijn.

Verantwoording:
De informatie die is gebruikt voor dit bericht van Kennis zonder Grenzen is verkregen uit contacten met mensen uit Bujumbura en van openbare media. De foto toont mijn directe omgeving.